निबन्ध: मैले पाएका पुरस्कार - sahityapost.com

पुरस्कार पाउनु भनेको एउटा साहित्यकारका लागि ऊ सही मार्गमा छ भन्ने संकेत पनि हो । स्वाभाविक रूपमा यसले थप ऊर्जा प्रदान गर्छ । अझ गहिरिएर सिर्जनामा लाग्न प्रेरित गर्छ । === मैले पाएका पुरस्कार मेरो मौलिक सिर्जनाको ‘प्रतिध्वनि’ हो । मेरो अनुभूतिको ‘अभिलेख’ हो । अपितु पाउनका निम्ति मैले कसैसँग हात थापिनँ । कसैसँग हारगुहार गरिनँ । मैले जुन विधामा आफूलाई सन्तुष्ट भेटेँ त्यही विधाका अग्रजको नामबाट मैले पुरस्कार पाएँ । मैले पाएको पुरस्कारले मलाई ‘आकाश’ मा पुर्याउने पनि होइन । मैले पुरस्कार नपाएर म ‘पाताल’ मा खस्ने पनि होइन । पुरस्कार, यो धातुको चम्किलो टुक्रा वा प्रशंसापत्रको रङ्गीन पाना मात्र होइन । यो त सिर्जनाको यात्रामा पाइने एउटा मीठो विश्राम हो, अनवरत साधनाको स्वीकारोक्ति हो र मनको गहिराइबाट निस्किने प्रेरणाको प्रतिध्वनि पनि हो । जब ‘मैले के के पुरस्कारहरू पाएँ’ शीर्षकमाथि सोच्छु, तब मेरा मनमा ती क्षण जीवन्त हुन्छन् जब मेरा लेखनीका अक्षर र रङका स्पर्शले सम्मानको माला पहिरिएका थिए । शङ्कर लामिछाने राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (२०५८), अरनिको युवा कला पुरस्कार (२०६१), शङ्कर लामिछाने युवा निबन्ध पुरस्कार (२०७९) यी नामहरूले मेरो हृदयलाई गौरवले मात्र होइन, अझ बढी विनम्रता र जिम्मेवारीबोधले भरिदिएका छन् । यस्ता सन्दर्भहरू कहिलेकाहीँ ‘बोध’ होइन ‘बोझ’ पनि हुन्छन् । यो ‘बोझ’ भन्नु जिम्मेवारीको भारी हो । तर, समष्टिमा यिनले नपत्याउँदो किसिमले खुसीले अँगालेर आनन्दित प्रदान गरिदिँदो रहेछ । यी पुरस्कार कुनै आकस्मिक प्राप्ति थिएनन् । यी त मेरा निबन्धका हरेक शब्दमा गुन्जिएका भावना, नियात्राका प्रत्येक अनुच्छेदमा समेटिएका पदचाप र फुर्सदका चित्रकला सिर्जनामा पोखिएका रङहरूको मौन संवाद थिए । जब मैले लेखेँ, मैले केवल लेखिनँ; महसुस पनि गरेँ । जब मैले यात्रा गरेँ, मैले केवल हिँडिनँ; जीवनलाई भोगेँ र जब मैले चित्र कोरेँ, मैले केवल रङ घोलिनँ; आत्माको गहिराइबाट निस्केका आकारलाई जीवन दिएँ । मेरा यी सिर्जनाकर्म, जुन मैले कुनै पुरस्कारको अपेक्षा नगरी, विशुद्ध आत्मसन्तुष्टिका लागि गरेको थिएँ, तिनैले आज मलाई यो गौरवशाली स्थानमा उभ्याएका छन् । तिनका प्रति मेरो कृतज्ञता निवेदित छँदैछ । त्यसले मेरो अक्षरसँगको नाता र रङसँगको सम्बन्धलाई अझ घनिष्ट बनाइदिएको छ । पुरस्कार पाउनु भनेको एउटा साहित्यकारका लागि ऊ सही मार्गमा छ भन्ने संकेत पनि हो । स्वाभाविक रूपमा यसले थप ऊर्जा प्रदान गर्छ । अझ गहिरिएर सिर्जनामा लाग्न प्रेरित गर्छ । सिर्जनाकर्ममा जिम्मेवार बन्न र बनाउन सघाउँछ । नेपाली साहित्यका महान् निबन्धकार शङ्कर लामिछाने, जसको नामबाट मैले पुरस्कार पाउनु मेरा लागि दोहोरो सौभाग्य हो । उहाँको लेखनको गहिराइ, सूक्ष्म अवलोकन क्षमता र भाषिक लालित्यले सधैँ मलाई मोहित पारेको छ । उहाँको नामसँग जोडिएर पुरस्कृत हुँदाको खुसी नपाउनुभन्दा पाउनुको ठूलै प्राप्ति आफैँमा लाग्दो रहेछ । मलाई लाग्छ, मेरा निबन्धहरूले पनि केही हदसम्म उहाँको वैचारिक विरासतलाई अँगाल्न सकेका छन् । म लामिछानेको लेखनको मार्ग, गोरेटा र गल्ली पछ्याउँदै केही नयाँपन दिने चेष्टामा आफूलाई डुबाउँदैछु । यसरी डुबाउनु भनेको गलाएर त्यसमै आफूलाई घुर्यानको फोहोरमा फाल्नु जस्तै होइन । त्यसले त मरमसला मिलाएर मेहनतले पकाएको खानेकुरा जस्तै स्वादिष्ट बनाउँछ । जुन शब्द–व्यञ्जन प्राप्तिका सम्पूर्णता सम्हालेर अभिव्यक्त भएका हुन्छन् । त्यस्तै, ‘अरनिको युवा कला पुरस्कार’ ले मेरा कलालेखन र चित्रकलालाई दिएको सम्मान हो भन्ने लाग्छ । यसले मलाई रङ र आकारको माध्यमबाट अभिव्यक्ति दिने मेरो प्रयासलाई सार्थक तुल्याएको छ । चित्रकला, जहाँ शब्द मौन हुन्छन् । रङ बोल्छन् । त्यो मेरो मनको अर्को अभिव्यक्ति हो । कला र कलाकारमाथि मेरा अनुभूतिका उछ्वासहरू कलालेखनका दस्तावेज पनि हुन् । तर यो अरुचिको रुखो विधामा स्वयं कलाकारकै चासो नहुँदा कलाकर्मको धेरै पाटो ओझेलमै रहिरहेको अवस्था छ । फुर्सदका क्षणमा क्यानभासमा पोखिएका मेरा भावनालाई कलाका पारखीले चिन्नु र सम्मान दिनु मेरा लागि असीमित खुसीको कुरा हो । पदक र प्रशस्तिपत्रको कल्पनाले होइन, शब्दसँगको आत्मीयताले मलाई लेखनतर्फ तान्यो । लेख्नु मेरा लागि साधना थिएन, न कुनै लक्ष्यको सिँढी, न कुनै प्रतिस्पर्धाको मैदान । लेख्नु भनेको आफ्नै अन्तरमनसँग संवाद गर्नु हो भन्ने विश्वासमै म लामो समय हिँडिरहेँ । सम्मान पाउने अपेक्षा राखिनँ, पुरस्कारका लागि कलम उठाइनँ । तर लेखनकर्मलाई कहिल्यै छोडिनँ । किनकि लेख्दा म आफ्नै आवाज, आफ्नै असमर्थता र आफ्नै सम्भावनासँग आफूलाई भेट्छु । लेखन मेरो खुसी हो । शब्दमा आफूलाई अभिव्यक्त गर्दा प्राप्त हुने सन्तुष्टिले मलाई निरन्तर ऊर्जा दिइरहन्छ । कहिले अस्वीकृतिको मौनता आयो, कहिले उपेक्षाको धूलो । तर ती सबैभन्दा माथि लेख्ने क्षणको आनन्द छ । जहाँ म पूर्ण र स्वतन्त्र छु । म लेख्छु, लेखिरहन्छु किनकि लेख्नु नै मेरो स्वभाव बनिसकेको छ । कसैले पढिदिउन्, कसैले प्रतिक्रिया दिउन् वा कसैले केही नगरिदिउन् तर यसमा मलाई फिटिक्कै कुनै चिन्ता र गुनासो छैन । समयले भने आफ्नै गतिमा केही अप्रत्यासित मोड दियो । मैले नखोजेका, नसोचेका क्षणमा केही सम्मान र पुरस्कार आए । ती पुरस्कार मेरा लक्ष्य थिएनन्, तर यात्रामा भेटिएका सहयात्री जस्तै बने । आर्ट क्रिटिक्स स्पेशल एवार्ड (२०५८१) हुँदै साधना कला सम्मान (२०६३) सम्म आइपुग्दा मभित्रको लेखकभन्दा पनि साधक झन् विनम्र हुँदै गयो । यी सम्मानले गर्वभन्दा बढी सिर्जना र कलाप्रति इमानदार रहिरहनु पर्ने जिम्मेवारी थपे । समयको अन्तरालसँगै रावासावा बोधराज सुशीला कला पुरस्कार (२०७६), नारायणदेवी स्मृति कला पुरस्कार (२०८०), ललितकला लेखन पुरस्कार (२०८१) र जनमत, महेन्द्रलाल कलाकार सम्मान (२०८२) ले मलाई फेरि–फेरि सम्झाइरहे– लेखन एकान्तको अभ्यास मात्र होइन, साझा अनुभूतिको भाषा पनि हो । यी सम्मान मेरा उपलब्धिभन्दा पनि मैले बाँच्दै आएको लेखकीय यात्राका साक्षी र साथी हुन् । आज फर्केर हेर्दा लाग्छ– पुरस्कारले मेरो लेखनलाई जन्म दिएनन्, तर लेखनले नै ती पुरस्कारलाई यहाँसम्म ल्यायो । म अझै पनि उहीँ छु– शब्दको काखमा, अभिव्यक्तिको खोजमा । अपेक्षारहित लेखन, आत्मसन्तुष्टिको साधना र कलाप्रतिको निष्ठा मेरा वास्तविक उपलब्धि यिनै हुन् । म लेखिरहने छु । पुरस्कार आउलान् वा नआउलान् । तर जबसम्म शब्दले मलाई बोलाउँछन्, म सुन्नेछु । जबसम्म अनुभूतिले कलम समात्न बाध्य बनाउँछ, म लेख्ने छु । किनकि लेख्नु मेरो परिचय र अस्तित्व हो । मैले पाएका यी पुरस्कारले मलाई अनमोल पाठ सिकाएका छन् । सिर्जनाकर्मको वास्तविक आनन्द त्यसको प्रक्रियामा हुन्छ, परिणाममा होइन । जब हामी कुनै अपेक्षाविना, पूर्ण निष्ठा र समर्पणका साथ आफ्नो काममा लीन हुन्छौँ तब मात्र त्यसले वास्तविक मूल्य प्राप्त गर्छ । ती पुरस्कारले मलाई यति नै पर्याप्त छ भन्ने जुन गहिरो सन्तुष्टि दिएको छ, त्यो कुनै भौतिक प्राप्तिभन्दा धेरै माथि छ । यो सन्तुष्टि भनेको आफ्नो भित्री आवाजलाई सुन्नु, त्यसलाई इमान्दारीपूर्वक अभिव्यक्त गर्नु र त्यसैमा आफूलाई पूर्ण रूपमा समर्पित गर्नुको फल हो । अन्त्यमा, यी पुरस्कार मेरा लागि सम्मानका प्रतीक मात्र होइनन् । यी त भविष्यका लागि थप प्रेरणाका स्रोत पनि हुन् । यिनले मलाई अझ बढी इमान्दारिताका साथ लेख्न, अझ गहिरिएर यात्रा गर्न र अझ सूक्ष्मताका साथ शब्द उतार्न र क्यानभासमा चित्र कोर्न प्रेरित गर्छन् । म यी कुराले झन् खुसी हुन्छु र आफ्ना अनुभूतिका अभिव्यक्तिलाई क्रमश: अवतरण गराउन अग्रसर भइरहन्छु । मैले पाएका यी पुरस्कारले मलाई यो स्पष्ट गराएका छन् कि, जब सिर्जना र हृदयको मिलन हुन्छ तब त्यो स्वयंम एउटा अनुपम पुरस्कार बन्छ, जसको मूल्य कुनै पदक वा प्रमाणपत्रले नाप्न सकिँदैन । यो यात्रा अनवरत जारी रहने छ, जहाँ म हरेक सिर्जनामा आफूलाई पुनः परिभाषित गर्नेछु किनकि मेरा लागि पुरस्कार भनेको सिर्जना स्वयं हो । सम्मान त्यसको सुन्दर प्रतिफल हो ।