नेपाल–भारत सम्बन्ध : परम्परागत कूटनीतिदेखि ‘डिजिटल र ग्रिन’ रणनीतिक साझेदारीसम्म - www.pardafas.com

नेपाल र भारतबीचको शताब्दीयौं पुरानो सम्बन्ध अब केवल इतिहास, भूगोल र ‘रोटी–बेटी’ को भाष्यमा मात्र सीमित छैन। एक्काइसौँ शताब्दीको तेस्रो दशकको मध्यमा आइपुग्दा, यी दुई देशको सम्बन्ध परम्परागत राजनीतिक र सुरक्षा चासोभन्दा धेरै माथि उठेर भविष्यमुखी ‘रणनीतिक साझेदारी’तर्फ तीव्र रूपमा उन्मुख भइरहेको छ। विशेष गरी ‘डिजिटल कनेक्टिभिटी’, ‘ग्रिन इनर्जी ट्रान्जिसन’ र ‘शैक्षिक सहकार्य’ ले यो सम्बन्धलाई नयाँ आयाम दिँदै सकारात्मक रूपमा पुनर्परिभाषित गरिरहेका छन्। यसको सबैभन्दा पछिल्लो र ज्वलन्त उदाहरण भर्खरै छिमेकी राष्ट्र भारतमा सम्पन्न ‘इन्डिया एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ हो, जसले नेपाल जस्ता उदीयमान राष्ट्रहरूका लागि प्रविधि हस्तान्तरण र सहकार्यको नयाँ ढोका खोलेको छ। डिजिटल कनेक्टिभिटी र ‘एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ को प्रभावअबको दशकको सबैभन्दा बलियो पुल ‘डिजिटल कनेक्टिभिटी’ बन्दै छ। नेपाल र भारतबीच हालै पूर्ण रूपमा विस्तार भएको ‘युपिआई’ क्रस-बोर्डर पेमेन्ट प्रणालीले दुई देशका नागरिकको दैनिकीमै क्रान्ति ल्याएको छ। लाखौँ पर्यटक, विद्यार्थी, तीर्थयात्री र व्यवसायीलाई नगद बोक्ने झन्झटबाट मुक्त गर्दै यसले अनौपचारिक अर्थतन्त्रलाई औपचारिक र पारदर्शी बनाएको छ। यसै सन्दर्भमा, भर्खरै सम्पन्न ‘इन्डिया एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ नेपालका लागि एक महत्त्वपूर्ण ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ साबित हुन सक्छ। यस सम्मेलनले ‘एआई फर अल’ को अवधारणा अघि सारेको छ, जसबाट नेपालले प्रत्यक्ष रणनीतिक लाभ लिन सक्छ: कृषि र विपद् व्यवस्थापन: भारतले विकास गरेका एआईमा आधारित मौसम पूर्वानुमान र ‘स्मार्ट एग्रिकल्चर’ मोडलहरू नेपालको पहाडी र तराई भूभागमा सजिलै अनुकूलन गर्न सकिन्छ। बाढी र पहिरोको पूर्व सूचना प्रणालीलाई एआईमार्फत थप सटिक बनाउन भारतीय प्रविधि कम्पनीहरूसँग नेपालले साझेदारी अघि बढाउन सक्छ। स्थानीयकृत एआई मोडल : नेपाली भाषा र नेपालको प्रशासनिक आवश्यकता बुझ्ने ‘लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडल’ निर्माण गर्न यस समिटले प्राविधिक सहकार्य र ओपन-सोर्स डेटा साझेदारीको बाटो देखाएको छ। ग्रिन इनर्जी ट्रान्जिसन: क्षेत्रीय समृद्धिको इन्जिनजलवायु परिवर्तनको विश्वव्यापी सङ्कटसँग जुध्न ‘ग्रिन इनर्जी ट्रान्जिसन’ दुवै देशको साझा र प्रमुख एजेन्डा बनेको छ। नेपालको अपार जलविद्युत क्षमता र भारतको तीव्र रूपमा बढ्दो ऊर्जा माग एक अर्काका लागि पूर्ण परिपूरक हुन्। आगामी १० वर्षमा १० हजार मेगावाट विद्युत् भारत निर्यात गर्ने सम्झौता कार्यान्वयनको दिशामा अघि बढ्दै गर्दा, यसले नेपालको अर्थतन्त्रलाई कायापलट गर्नेछ भने भारतलाई कोइला लगायतका जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता घटाएर आफ्नो ‘नेट-जिरो’ लक्ष्य हासिल गर्न मद्दत गर्नेछ। यो सहकार्य अब द्विपक्षीय मात्र नरही नेपाल-भारत-बङ्गलादेश त्रिदेशीय ऊर्जा व्यापारको चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ, जसले समग्र दक्षिण एसियालाई नै ‘क्लिन इनर्जी हब’ का रूपमा विकास गर्दै छ। शैक्षिक सहकार्य र नवप्रवर्तनपरम्परागत छात्रवृत्ति र सर्तहरूमा आधारित शिक्षा प्रणालीभन्दा माथि उठेर अब नवप्रवर्तन र अनुसन्धानमा आधारित सहकार्य सुरु भएको छ। भारतीय प्रविधि संस्थान (आईआईटीहरू) र नेपालका प्रमुख विश्वविद्यालयहरूबीच आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, बायोटेक्नोलोजी र इन्जिनियरिङमा संयुक्त अनुसन्धान कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन थालेका छन्। यी दुई देशबीच ‘स्टार्टअप एक्सचेन्ज’ कार्यक्रमहरू प्रवर्द्धन गर्न सकेमा दुवै देशका युवाहरू विश्व स्तरीय प्रतिस्पर्धी जनशक्तिमा रूपान्तरण हुनेछन्। यसले समग्र दक्षिण एसियाले भोगिरहेको ‘ब्रेन ड्रेन’ (प्रतिभा पलायन) को समस्यालाई रोक्न समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। ‘सार्वभौमिक समानता’ र दक्षिण एसियामा संयुक्त नेतृत्वयी सबै आर्थिक र प्राविधिक रूपान्तरणको जग ‘सार्वभौमिक समानता र पारस्परिक सम्मान’ को सिद्धान्त नै हो। जब भूगोल र अर्थतन्त्रको आकारमा भिन्नता भएका दुई छिमेकी राष्ट्रले ‘ठूलो र सानो’ को मनोविज्ञानलाई पूर्णतः त्यागेर समान हैसियतमा लाभको बाँडफाँट गर्छन्, यसले विश्व कूटनीतिमै एक उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्छ। यस सिद्धान्तमा उभिएर नेपाल र भारतले दक्षिण एसियामा यसरी नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्छन्:१. आर्थिक अन्तर निर्भरताबाट शान्ति: जब देशहरूबीच अर्थतन्त्र, ऊर्जा र प्रविधिमा गहिरो अन्तर निर्भरता हुन्छ, तब सानातिना सीमा वा राजनीतिक विवादले सम्बन्धलाई बिथोल्न सक्दैनन्। यसले समग्र क्षेत्रलाई द्वन्द्वबाट टाढा राखेर विकासमा केन्द्रित गर्छ। २. क्षेत्रीय मञ्चहरूको सवलीकरण: बिमस्टेक र बीबीआईएन जस्ता क्षेत्रीय सङ्गठनहरूलाई थप सशक्त बनाउन सकिन्छ। नेपाल र भारतबीचको यो सफल रणनीतिक तथा आर्थिक साझेदारीले यी सङ्गठनहरूलाई पुनः ब्युँझाउन ‘उत्प्रेरक’ को काम गर्न सक्छ। निष्कर्षमा, नेपाल र भारतको सम्बन्ध अब ‘सहयोग’ को पुरानो भाष्यबाट ‘साझेदारी’ को नयाँ युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। एआई, डिजिटल अर्थतन्त्र र हरित ऊर्जामा आधारित यो आधुनिक साझेदारीले दुई देशको मात्र नभई सम्पूर्ण दक्षिण एसियाकै स्थिरता, शान्ति र विकासको बलियो मेरुदण्ड तयार पारिरहेको छ।