द मोरल सर्कल : मानवता, नैतिकता र दायित्वको पुनर्कल्पना - sahityapost.com

जोफ सेबो (Jeff Sebo) एक प्रख्यात अमेरिकी दार्शनिक, लेखक र पर्यावरणीय तथा पशु अधिकारका विद्वान हुन्। उनी न्यूयोर्क विश्वविद्यालय र न्यूयोर्क शहर विश्वविद्यालयमा दर्शनशास्त्र र पर्यावरणीय अध्ययनका प्राध्यापक हुन्। सेबोले मुख्य रूपमा नैतिकता, राजनीतिक दर्शन, पशु अधिकार, पर्यावरणीय न्याय र भविष्यका अस्तित्वहरूको संरक्षण जस्ता विषयमा काम गर्छन्। उनको पुस्तक “द मोरल सर्कल”: हु म्याटर्स, ह्रवाट म्याटर्स, एन्ड ह्वाइले नैतिक दायरा विस्तार गर्न र परम्परागत मानव केन्द्रित दृष्टिकोणलाई चुनौती दिन्छ। उनी प्रविधि, विज्ञान र सामाजिक जिम्मेवारीबीचको सम्बन्धलाई पनि दार्शनिक दृष्टिले विश्लेषण गर्छन्। जोफ सेबोको “द मोरल सर्कल” २०२५ मा प्रकाशित पुस्तक जसले “मोरल सर्कल” (नैतिक दायरा) को अवधारणा पुनः सिद्ध गर्दछ  । लेखकले प्रश्न गर्छन् — “कसलाई नैतिक दायरा भित्र राख्ने, किन राख्ने र किन त्यसको सीमा फरक हुनुपर्छ?” यो प्रश्नले मानिसका सामान्य नैतिक मान्यताहरूलाई चुनौती दिन्छ र विस्तृत पुनर्विचारको माग गर्छ  । पुस्तकको मुख्य सन्देश परम्परागत मानवीय नैतिकता अब साँघुरिएको छ भन्ने नै हो । यो मानव र परिस्कृत जीवधारीसम्म सीमित छ तर हाम्रो बढ्दो शक्ति, प्रविधि र विश्व व्यापी प्रभावले गर्दा हामीले सोच्नै पर्छ, “किन र कसको लागि हामी जिम्मेवार छौँ?”  । सेबोले मानव विशेषवादको आलोचना गर्दै यो अवस्थित मान्यता पार गर्न आग्रह गर्छन्, जसमा मानिसलाई सबैभन्दा उच्च नैतिक अधिकार दिने सोच विद्यमान छ  । संरचना र पुस्तकीय रूपरेखा जोफ सेबोको “द मोरल सर्कल” पुस्तकलाई आधारभूत रूपमा तीन प्रमुख प्रश्नहरूमा विभाजित गरिएको छ। पहिलो प्रश्न हु म्याटर्स हो, जसले सोध्छ—कसको लागि नैतिक विचार आवश्यक छ। यसले पारम्परिक मानव केन्द्रित दृष्टिकोणलाई चुनौती दिन्छ र पशु, वातावरण, भविष्यका अस्तित्व र कृत्रिम प्राणीसमेतलाई नैतिक विचारको दायरा भित्र ल्याउने प्रस्ताव गर्छ। दोस्रो प्रश्न ह्रवाट म्याटर्स? हो, जसले के वस्तुहरू वा प्राणीहरू नैतिक रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने विषयमा विचार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। सेबोले बताउँछन् कि केवल प्रत्यक्ष मानव लाभ होइन, वरन् पीडा, सुख, जीवनको संरक्षण र पर्यावरणीय अस्तित्व जस्ता पक्षहरू पनि नैतिक महत्वका हुन्छन्। तेस्रो प्रश्न “ह्रवाइ म्याटर्स?” ले यसलाई कारणसँग जोड्छ—किन यी प्राणी वा वस्तुहरूलाई महत्व दिनुपर्छ। यसले पाठकलाई केवल सूचीबद्ध गर्न सीमित नरहने तर गहिरो दार्शनिक सोचमा प्रवेश गराउँछ। “कसलाई नैतिक दायरा भित्र राख्ने?” सामाजिक र दार्शनिक आधार जोफ सेबोको पहिलो भागले “कसलाई नैतिक दायरा भित्र राख्ने?” भन्ने प्रश्नको गहिराइमा विश्लेषण गर्दछ। यसले परम्परागत र वर्तमान नैतिक दृष्टिकोणको सीमा र पक्षपात उजागर गर्छ। सेबोले प्रजाति सदस्यता जस्तो दृष्टिकोण आलोचना गर्छन्, जसले केवल मानवलाई नैतिक मान्यता दिन्छ, र यसलाई तार्किक रूपमा पक्षपाती ठान्छ। त्यस्तै, संज्ञान / चेतना आधारले जो पीडा वा सुख महसुस गर्न सक्छ, उसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्छ, र यो सबैभन्दा व्यापक र सान्द्धारिक मापदण्ड मानिन्छ। सम्बन्ध सिद्धान्तले सामाजिक सम्बन्ध, समुदाय वा पारिवारिक नाता नै मूल्य निर्धारण गर्ने दाबी राख्छ, जबकि संभाव्यता दृष्टिकोणले भविष्यमा क्षमता विकास गर्न सक्ने प्राणीहरूलाई पनि नैतिक मान्यता दिनुपर्ने तर्क राख्छ। अन्ततः जीवित हुनु मापदण्डले जैविक जीवन हुनु नै कुनै न कुनै स्तरमा नैतिक दायित्व माग्छ भन्ने धारणा प्रस्तुत गर्छ। यी बहुविध दृष्टिकोणले पाठकलाई विवेचना गर्न उत्प्रेरित गर्छ कि के कुनै एक मापदण्डले नैतिक निर्णयको पूर्ण उत्तर दिन सक्छ वा होइन। सेबो यसलाई स्पष्ट रूपमा संकेत गर्छन् कि कुनै एक आधार पर्याप्त छैन; विशेष गरी संवेदनशीलतानै सबैभन्दा तार्किक र व्यावहारिक मापदण्ड भए पनि यसले सबै परिस्थितिको समाधान गर्न सक्दैन। यस प्रकार, पहिलो भागले पाठकलाई नैतिक दायरा, प्राथमिकता र निर्णय प्रक्रियामा गहिरो चिन्तन गर्न बाध्य बनाउँछ, जसले पुस्तकको आलोचनात्मक सोचको आधार तयार गर्दछ। “के महत्त्वपूर्ण हो?” — मूल्य र नैतिक प्राथमिकता जोफ सेबोको दोस्रो खण्डले “के महत्वपूर्ण हो?” भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रबिन्दुमा राख्दै नैतिक मूल्यहरूको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गर्छ। यस भागमा उनी विभिन्न सिद्धान्त र दृष्टिकोणलाई आलोचनात्मक रूपमा अध्ययन गर्छन्। जीवनको भलाइ— आधारले जीवन राम्रो वा नराम्रो कसरी बन्छ भन्ने अवस्थालाई नैतिकताको निर्धारक मान्छ, जसले व्यक्तिको सुख–दुःख र अनुभवलाई प्राथमिकता दिन्छ। अधिकार — दृष्टिकोणले हरेक जीवधारीको हक, स्वतन्त्रता र पीडाबाट बच्नको अधिकारलाई महत्वपूर्ण ठान्छ, र यसले अन्याय र अपमान विरुद्ध सुरक्षा प्रदान गर्छ। गुण—सिद्धान्तले करुणा, ईमानदारी, समानता जस्ता सद्गुणलाई नैतिक आचरणका आधारको रूपमा स्थापित गर्छ, जसले व्यवहारमा न्याय र सहिष्णुता सुनिश्चित गर्छ। त्यस्तै, सम्बन्ध र समुदाय— दृष्टिकोणले व्यक्तिको निर्णय र मूल्यलाई सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धको सन्दर्भमा अवलोकन गर्छ, जसले व्यक्तिगत आचरणलाई सामूहिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छ। सेबोले यी बहुविध दृष्टिकोणलाई समन्वय गर्दै देखाउँछन् कि नैतिक निर्णय केवल एउटै सिद्धान्तले सीमित हुँदैन; बरु, बहुआयामी दृष्टिकोणले सन्तुलित र न्यायपूर्ण निष्कर्षमा पुग्न सहयोग गर्छ। उनी पाठकलाई कुनै निश्चित मार्ग अपनाउन बाध्य तुल्याउँदैनन्, बरु स्वतन्त्र चिन्तन र विवेचना प्रयोग गरी आफ्नै निष्कर्षमा पुग्न प्रेरित गर्छन्। यसरी दोस्रो खण्डले पाठकलाई नैतिक मूल्यको जटिलता बुझ्न र विवेकपूर्ण निर्णय लिन आवश्यक आधार प्रदान गर्छ। “किन नैतिक विचार आवश्यक छ ?” — तर्क र दार्शनिक आधार जोफ सेबोको तेस्रो भागले “किन नैतिक विचार आवश्यक छ?” भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्छ। उनी स्पष्ट रूपमा तर्क गर्छन् कि मानव इतिहासमा नैतिक सर्कलहरू विस्तार हुँदै आएका छन्। प्रारम्भमा परिवार र सामुदायिक सम्बन्धसम्म सीमित नैतिक दायरा, समयसँगै जाति, लिङ्ग, वर्ग र सामाजिक अधिकारतर्फ फैलिएको छ—जस्तै दासप्रथा विरुद्धको आन्दोलन, महिला अधिकारका लागि संघर्ष, नागरिक अधिकार आन्दोलन र पर्यावरणीय न्यायको पहलहरू। सेबोले देखाउँछन् कि यस विस्तारले केवल मानवीय समाजलाई नैतिक दृष्टिकोणले समृद्ध बनाएको छैन, तर भविष्यका पीढी, प्राणीजन्य जीवन, जैविक प्रणाली र प्रविधिको प्रभावमाथि पनि जिम्मेवारीको आवश्यकता उत्पन्न गरेको छ। आधुनिक विश्वमा हाम्रो निर्णय र क्रियाकलापले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जीवित प्राणी, प्राकृतिक वातावरण र प्रविधिक प्रणालीमा प्रभाव पार्छ। त्यसैले उनी नैतिक विचारलाई स्थायी र सर्वव्यापी बनाउन “नैतिक दायरा” फैलाउन जोड दिन्छन्, जसले शक्ति र प्रभावलाई जिम्मेवारीसाथ प्रयोग गर्न उत्प्रेरित गर्छ। यस खण्डले पाठकलाई केवल व्यक्तिगत नैतिकता सीमित नगरी, व्यापक, भविष्यमुखी र सामाजिक दृष्टिकोणबाट नैतिकताको आवश्यकता बुझ्न प्रेरित गर्छ । पुस्तकका सबल पक्षहरू जोफ सेबोको “द मोरल सर्कल” स्पष्ट भाषा र सहज वाचनमा लेखिएको छ, जसले जटिल दार्शनिक विषयवस्तुलाई सरल र व्यावहारिक उदाहरणसँग प्रस्तुत गर्छ। पाठकले सहजै बुझ्न सक्ने शैलीले पुस्तकलाई दार्शनिक ज्ञानमा नयाँ पाठकका लागि पनि आकर्षक बनाउँछ। लेखकले जटिल नैतिक र राजनीतिक अवधारणालाई दैनिक जीवन र ऐतिहासिक घटनासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। उदाहरणका लागि, दासप्रथा, महिला अधिकार वा प्राणी अधिकारजस्ता मुद्दा पाठकलाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित अनुभूत गराउँछन्। यसरी पुस्तक शैक्षिक वा सैद्धान्तिक सीमामा मात्र सीमित छैन; यस्ले व्यवहारिक, सामाजिक र भविष्यमुखी दृष्टिकोण प्रदान गर्छ। पुस्तकको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको तर्कसहितको बहु दृष्टिकोण हो। सेबोले कुनै एक मात्र उत्तर प्रस्तुत नगरी, विभिन्न दार्शनिक, सामाजिक र वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई विश्लेषणात्मक तरिकाले प्रस्तुत गरेका छन्। यसले पाठकलाई पाठ्यपुस्तकको ज्ञानमा मात्र सीमित नराखी आफ्नै नैतिक आधार र मूल्य खोज्न उत्प्रेरित गर्छ। पुस्तकको समकालीन प्रासंगिकता अत्यन्तै उल्लेखनीय छ। सेबोले प्राकृतिक पर्यावरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, पशु अधिकार, पूर्वजन्मका सम्भावित प्राणी र भविष्यका पीडित जीवहरूको कुरा उठाउँदा पुस्तक अत्यन्तै समसामयिक देखिन्छ। आधुनिक विश्वमा हाम्रो क्रियाकलाप र निर्णयले केवल मानव समाजमा होइन, जैविक, प्रविधिक र भावी पीढीमा पनि प्रभाव पार्छ। सेबोले यही सन्दर्भमा “नैतिक दायरा” फैलाउने आवश्यकता स्पष्ट पारेका छन्, जसले पाठकलाई व्यक्तिगत र सामाजिक दायित्वका साथै भावी जिम्मेवारी बुझ्न प्रेरित गर्दछ। यसरी पुस्तकले दार्शनिक बहस मात्र होइन, व्यावहारिक नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारीको पनि दृष्टिकोण प्रदान गर्छ। सीमाहरू र आलोचनात्मक प्रश्नहरू जोफ सेबोको पुस्तक “द मोरल सर्कल” को आलोचनात्मक पक्षमा दुई मुख्य चुनौती देखिन्छ। पहिलो, व्यवहारिक कार्यान्वयनमा कठिनाइ हो। पुस्तकले नैतिक दायरा फैलाउने र समावेशी दृष्टिकोण अपनाउने प्रस्ताव गर्छ, तर यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन, विशेष गरी कानूनी, आर्थिक र सामाजिक संरचनामा कसरी लागू गर्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट रणनीति प्रदान गर्दैन। सिद्धान्त आकर्षक भए तापनि वास्तविक जीवनमा ठूला संस्थागत, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवरोधहरूलाई पार गर्दै यसलाई लागू गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ। दोस्रो, मानव विशेषवादको पूरै खारेजी सम्भव छैन भन्ने तथ्य हो। सेबोले मानवलाई मात्र नैतिक दृष्टिकोणमा सीमित राख्नुको पक्षलाई चुनौती दिन्छन्, तर धेरै व्यक्तिहरू र समाज अझै पनि मानव उत्पादन, संस्कृति, सामाजिक सम्बन्ध र अधिकारलाई उच्च प्राथमिकता दिन्छन्। यस दृष्टिले पुस्तकले केहि पाठकलाई पूर्ण समाधान भन्दा प्रश्नको खुला अवस्था मात्र देखाउँछ, जसले पाठकमा द्विविधा उत्पन्न गर्न सक्छ। यी सीमाहरू भए पनि पुस्तकले नैतिक विचार र समावेशिताको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गरेको छ। यद्यपि व्यवहारिक अनुप्रयोग र सामाजिक स्वीकार्यतालाई अझ विस्तृत रूपमा सम्बोधन गर्न सकेको भए पाठकका लागि अझ उपयोगी र कार्यान्वयनयोग्य बन्न सक्थ्यो। यसले सिद्धान्त र व्यवहारबीचको खाडल देखाउँछ, जसलाई भविष्यमा थप अनुसन्धान र व्यावहारिक दिशानिर्देशले पूरै गर्न सक्ने सम्भावना छ। साहित्यिक उपकरण र शैली जोफ सेबोको “द मोरल सर्कल” मा प्रयोग भएका साहित्यिक तत्वहरूले पुस्तकलाई दार्शनिक जटिलता र पठनीयता दुवैमा सन्तुलित बनाउँछन्। पहिलो, अनुशासित तर्क प्रयोग गरेर उनले प्रत्येक नैतिक अवधारणा स्पष्ट परिभाषा, तर्कसहितको विश्लेषण र व्यवहारिक उदाहरणसहित प्रस्तुत गरेका छन्। यसले पाठकलाई जटिल दार्शनिक सिद्धान्तलाई सहज रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ। दोस्रो, उदाहरण र विचार प्रयोग माध्यमबाट पुस्तक अझ जीवन्त र सजीव बन्छ। सेबोले पशु कानुन, वातावरणीय अधिकार, कीरा–किटदेखि लिएर पृथ्वीका माइक्रोबेसम्मका उदाहरण प्रयोग गरेर विचारलाई व्यावहारिक परिप्रेक्ष्यमा राख्छन्। यसले पाठकलाई सिद्धान्त मात्र नभई वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित विश्लेषण गर्न प्रेरित गर्छ। तेस्रो, प्रश्नोत्तर शैली प्रयोगले पाठकलाई सक्रिय सहभागी बनाउँछ। “कसको लागि नैतिकता लागू हुन्छ?”, “के महत्वपूर्ण छ?”, “किन यो विचार आवश्यक छ?” जस्ता प्रश्नहरूले पाठकलाई आफैंले उत्तर खोज्न उत्प्रेरित गर्छ, जसले दार्शनिक चिन्तनलाई अनुभवात्मक बनाउँछ। यी तीनै साहित्यिक तत्वले पुस्तकलाई केवल विचारको अध्ययन नभई सोचाइको अभ्यास बनाउँछ, जसले पाठकलाई आफ्नो नैतिक दृष्टिकोण विस्तार गर्न र बहुआयामी विश्लेषण गर्न सक्षम बनाउँछ। समग्र मूल्यांकन “द मोरल सर्कल” एक चुनौतीपूर्ण र गहन विचारक पुस्तक हो, जसले परम्परागत नैतिक सीमालाई पुनर्विचार गर्न पाठकलाई प्रेरित गर्छ। सेबोले स्पष्ट, तार्किक र उदाहरणसहितका दृष्टान्त प्रयोग गर्दै यस्तो नैतिक ढाँचा प्रस्तुत गर्छन् जसले संभावित जीवन र भविष्यका अस्तित्वहरूलाई पनि ध्यानमा राख्ने “नैतिक दायरा” निर्माण गर्न आग्रह गर्छ। पुस्तकले पाठकलाई दार्शनिक बहसमा मात्र सीमित नराखी, वास्तविक जीवनका जटिल समस्याहरूमा पनि विचार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। प्राणी अधिकार, प्राकृतिक वातावरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र भविष्यमा सम्भावित पीडित जीवनहरूका प्रश्नहरूलाई पुस्तकले सक्रिय रूपमा समावेश गरेको छ। यसले पाठकलाई आफ्नो नैतिक दृष्टिकोण पुनर्मूल्याङ्कन गर्न र बहुआयामी दृष्टिले सोच्न सिकाउँछ। सेबोको तर्कसहितको शैली, व्यावहारिक उदाहरण र प्रश्नोत्तर प्रविधिले पुस्तकलाई पठनीय र प्रभावकारी बनाउँछ। पाठकले पढ्ने मात्र होइन, आफूले विचार गर्नुपर्ने चुनौती पनि अनुभव गर्छ। “द मोरल सर्कल” समकालीन विश्वका सामाजिक, प्राविधिक र पर्यावरणीय चुनौतीहरूसँग जुद्ने दार्शनिक मार्गदर्शनको साधन बन्न पुग्छ। निष्कर्ष “द मोरल सर्कल” नैतिक पुनर्जागरणको मार्गदर्शक हो । सेबोको स्पष्ट, तार्किक र बहुआयामी विश्लेषणले पाठकलाई आफ्नै नैतिक सर्कललाई पुनः मूल्याङ्कन गर्न उत्प्रेरित गर्छ । पुस्तकले मानव जीवनको सीमामा ध्यान केन्द्रित नगरी, सबै संवेदनशील प्राणी, जैविक वातावरण, प्रविधि र भविष्यका सम्भावित अस्तित्वलाई समेत नैतिक विचारमा ल्याउन आग्रह गर्छ । यसले पाठकलाई विचारशील बन्न, आफ्ना पूर्वाग्रह र परम्परागत विश्वासहरू चुनौती दिन र जीवनका प्रत्येक क्रियामा न्याय, करुणा र जिम्मेवारीको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ। दार्शनिक, नीति निर्माता, सामाजिक कार्यकर्ता वा साधारण पाठक, जो “कसको लागि, केका लागि र किन” भन्ने प्रश्न उठाउन चाहन्छन्, उनीहरूका लागि यो पुस्तक अत्यन्त उपयोगी छ। समकालीन समस्याहरू, प्राणी अधिकार, पर्यावरणीय न्याय र भविष्यप्रति उत्तरदायित्व जस्ता विषयमा गहिरो समझ प्रदान गर्दै, “द मोरल सर्कल” आधुनिक नैतिकता र व्यवहारमा सोचको सीमा विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण स्रोत बनेको छ।