कमजोर प्रणालीमा असल मान्छे सधैं असफल - nagariknews.nagariknetwork.com
नेपालका निरन्तर संकटहरू प्रायः व्यक्तिगत असफलताका रूपमा व्याख्या गरिन्छ -को पछि पर्यो? कसले राम्रो गरेन? कसले निराश गर्यो? तर इतिहास र प्रमाणले एउटा अझ असजिलो सत्य देखाउँछ - राष्ट्रहरू केवल खराब मानिसका कारण असफल हुँदैनन्, कमजोर प्रणालीले बारम्बार असल नियतलाई निष्प्रभावी बनाउँदा राष्ट्रहरू कमजोर बन्छन्। सार्वजनिक प्रशासनदेखि कर्पोरेट शासनसम्म, शिक्षा प्रणालीदेखि नीति निर्माणसम्म नेपाल यस्तो देश बन्दै गएको छ, जहाँ क्षमता प्रायः दण्डित हुन्छ र असक्षमता सामान्य मानिन्छ।फरक क्षेत्रका दुई प्रभावशाली चिन्तक–राजनीतिक दूरदर्शी बिपी कोइराला र व्यवस्थापन सिद्धान्तकार डब्लु एडवड्र्स डेमिङले एकअर्कालाई पूरक चेतावनी दिएका छन् । बिपी कोइरालाले भनेका थिए, ‘असल मानिस राजनीतिबाहिर बसिरहे भने खराब मानिसले शासन गर्छन्।’ डेमिङले भनेका थिए, ‘खराब प्रणालीले सधैं असल मानिसलाई हराउँछ।’यी दुवै भनाइले नेपालले भोगिरहेको यथार्थलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्छन्।यो प्रणालीगत कमजोरी केवल प्रशासनिक ढिलासुस्तीमा सीमित छैन। यसले नेपालका संस्थाहरूको केन्द्रमा रहेको बौद्धिक गरिबीलाई देखाउँछ, जहाँ अस्पष्टता हाबी छ, डाटा प्रणालीहरू आपसमा जोडिँदैनन् र नेतृत्व स्पष्ट उद्देश्य र डिजाइनबिनै सञ्चालन हुन्छ। यस्तो वातावरणमा सबैभन्दा प्रतिभाशाली पेसेवर, कर्मचारी, उद्यमी र युवासमेत आत्मविश्वास गुमाउन थाल्छन्। क्षमता वा प्रतिबद्धताको कमीले होइन, तर भाँचिएका प्रणालीहरूले उपलब्धि संरचनात्मक रूपमा असम्भव बनाएकाले। त्यसैले नेपालले व्यक्तिलाई दोष दिने राष्ट्रिय बहस छोडेर संस्थागत पुनर्संरचनातर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नैपर्छ।असक्षमताका लक्षणहरूनेपालका सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रमा प्रणालीगत असक्षमताका लक्षणहरू प्रायः उस्तै छन्। भूमिकाहरू स्पष्ट छैनन्। प्राथमिकताहरू आपसमा ठोक्किन्छन्। सञ्चार संरचना पदानुक्रमित छ तर प्रभावहीन। गुणस्तरभन्दा गति, क्षमताभन्दा आज्ञापालन पुरस्कृत हुन्छन्। अपेक्षा राखिन्छ तर आवश्यक संस्थागत समर्थन दिइँदैन। जब नतिजा कमजोर आउँछ, व्यक्तिलाई दोषी ठहराइन्छ तर असफलता जन्माउने प्रणाली कहिल्यै प्रश्नमा पर्दैन।यी दुवै विचार असहज लाग्नुको कारण यही हो, यसले जिम्मेवारी व्यक्तिबाट प्रणालीतर्फ सारिदिन्छ, व्यक्तिगत प्रयासबाट नेतृत्व र संरचनाको डिजाइनतर्फ। बलियो नेतृत्वले ‘यो व्यक्ति किन असफल भयो?’ भनेर सोध्दैन। बरु सोध्छ, ‘हाम्रो प्रणालीमा के कुराले सफल हुन दिइरहेको छैन?’जहाँ प्रणाली स्पष्ट र सुदृढ हुन्छ, त्यहाँ सक्षम मानिस फस्टाउँछन्, सामान्य प्रदर्शन सुधारिन्छ र टोलीले निरन्तर परिणाम दिन्छ। कमजोर प्रणालीले भने उत्प्रेरणा क्षय गर्छ, उत्कृष्ट जनशक्तिलाई समेत थकाउँछ र दोषारोपणको संस्कृति जन्माउँछ।संस्थागत ढाँचामा देखिने ढर्रानेपालको संस्थागत संरचनाले यी समस्या स्पष्ट देखाउँछ। दक्ष जनशक्तिको अभाव नभए पनि सार्वजनिक निकायहरू नीति कार्यान्वयनमा कमजोर छन्।बारम्बार सरुवा, दोहोरो जिम्मेवारी, कमजोर कार्यसम्पादन मापन र राजनीतिक हस्तक्षेपले निरन्तरता भंग गर्छ। कर्पोरेट र वित्तीय क्षेत्रमा अस्पष्ट नियमन र टुक्रिएको डाटा प्रणालीका कारण जोखिम टार्ने प्रवृत्तिले नवप्रवर्तनलाई दबाएको छ। उता शिक्षा प्रणाली अझै पनि सिपभन्दा प्रमाणपत्रमा केन्द्रित छ, जसले डिजिटल अर्थतन्त्रका लागि अनुपयुक्त जनशक्ति उत्पादन गरिरहेको छ।चक्र तोड्ने बाटो: संस्थागत बौद्धिकतायो चक्र तोड्न नेपालले दीर्घकालीन संस्थागत सुधारप्रति गम्भीर प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ । शिक्षा, शासन र नीति निर्माणमा उत्कृष्ट अभ्यास लागु गर्न कम्तीमा १०–१५ वर्षको निरन्तर प्रयास आवश्यक छ।नेपालको भूराजनीतिक यथार्थ र जनसांख्यिकीय प्रवृत्तिमा आधारित स्वतन्त्र थिंक ट्यांकहरूसुदृढ गर्नुपर्छ, ताकि रणनीतिक र भविष्यदर्शी अनुसन्धान सम्भव होस्। स्वदेशी अनुसन्धान क्षमताबिना नीति सधैं प्रतिक्रियात्मक नै रहन्छ।सुधारको एक प्रमुख आधार डाटा शासन हो। नेपाललाई कडा गोपनीयता सुरक्षासहित, व्यावसायिक रूपमा वर्गीकृत र आपसमा जोडिएका नागरिक डाटाबेसहरू अत्यन्त आवश्यक छन्। यसले विभिन्न क्षेत्रमा सिप, अनुभव र विशेषज्ञताको पहिचान गर्न मद्दत गर्छ र संकट व्यवस्थापन, नीति सल्लाह तथा राष्ट्रिय परियोजनामा मानव संसाधनको प्रभावकारी उपयोग सम्भव बनाउँछ। मानव बुद्धिले संसारको दिशा निर्धारण गर्छ, कृत्रिम बुद्धिले त्यसलाई शक्ति दिन्छ तर बुद्धिमान प्रणालीबिनै दुवै अपूर्ण रहन्छन्।युवाशक्तिको उपयोगनेपालको जनसांख्यिकीय लाभ (ठुलो युवा जनसंख्या), सिप, उत्पादकत्व र नागरिक सहभागितामा रूपान्तरण नभए बोझ बन्न सक्छ। ‘युथ फर नेसन’ ढाँचाले दिगो सिप विकास, डिजिटल साक्षरता र शासन, नवप्रवर्तन तथा सेवा प्रवाहमा संरचनात्मक सहभागितामा जोड दिनुपर्छ। युवालाई केवल रोजगारी खोज्ने समूह होइन, राष्ट्रिय संस्थागत र विकास एजेन्डाका सक्रिय साझेदारका रूपमा समेट्नुपर्छ।वैश्विक सन्दर्भ: रणनीतिक अपरिहार्यताविश्वव्यापी रूपमा प्रणालीगत सुधारको आवश्यकता झन् स्पष्ट हुँदै गएको छ। भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै छ र डिजिटल सार्वभौमिकता राष्ट्रिय स्थायित्वको केन्द्रमा छ। सुसंगत प्रणाली नबनाउने देशहरू परनिर्भर, कमजोर र प्रतिक्रियात्मक बन्छन्। नेपालको भूगोलले ठुलो अवसर दिन्छ, तर अनुशासित संस्थाबिनै त्यो अवसर रणनीतिक लाभमा बदलिँदैन।अगाडिको बाटोनेपाल आज निर्णायक दोबाटोमा उभिएको छ, भूगोल र नियतिको बिचमा, संस्थागत अपरिपक्वता र राष्ट्रिय परिपक्वताको बिचमा, दोहोरिने संकट र दीर्घकालीन स्थायित्वको बिचमा। नेपालको भविष्य केवल राजनीतिक परिवर्तनले होइन, तदर्थतालाई संस्थागत अनुशासनले, बौद्धिक गरिबीलाई ज्ञान प्रणालीले र टुक्रिएको शासनलाई डेटा–आधारित निर्णयले विस्थापित गर्न सक्ने क्षमताले निर्धारण हुनेछ।अगाडि बढ्न नेपालले शासनलाई अनुशासित राजनीतिक संस्कृतिमा, भूगोललाई रणनीतिक लाभमा र लोकतन्त्रलाई निरन्तर परिणाममा रूपान्तरण गर्नैपर्छ। त्यसपछि मात्र मानव बुद्धिले राष्ट्रको दिशा तय गर्नेछ र डिजिटल प्रणालीहरूले त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने शक्ति दिनेछन्। अब विकल्प आशा वा निराशाको होइन, प्रणालीगत सुधार वा निरन्तर जडताको हो।नेपालको समस्या असल मानिसको अभाव होइन, असफल प्रणालीको वर्चस्व हो र प्रणाली नसुध्रिएसम्म असल मानिसहरूले नै सबैभन्दा ठुलो मूल्य चुकाइरहनेछन्।