कोजाग्रत पूर्णिमा

नेपाली समाजमा दशैं वर्षको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण चाड मानिन्छ। यस चाडपर्वको औपचारिक समापन आश्विन शुक्ल पक्षको पूर्णिमाको दिन, अर्थात् कोजाग्रत पूर्णिमामा हुन्छ। ‘कोजाग्रत’ शब्द संस्कृतका दुई शब्दबाट बनेको हो: को (को) र जाग्रत (जागिरहेको), जसको अर्थ “को जागेको छ?” हो। यस दिन देवी लक्ष्मीले रातभर जागा बस्ने, भक्ति गर्ने र उनको आराधना गर्ने घर–परिवारमा सम्पत्ति, समृद्धि र शान्ति प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।

धार्मिक महत्व

दशैंको अन्तिम दिन: कोजाग्रत पूर्णिमा दशैंको औपचारिक अन्तिम दिन हो। यस दिनसम्म पूजा–आराधना, टीका र जमराको प्रयोग चलिरहन्छ, र आज जमरा तथा टीकालाई पवित्र नदी वा तलाउमा विसर्जन गरिन्छ।

लक्ष्मी पूजा: यस दिन महालक्ष्मीको विशेष आराधना गरिन्छ। धन–सम्पत्ति मात्र नभई नैतिकता, शान्ति र सदाचार पनि देवी लक्ष्मीको कृपा स्वरूप मानिन्छ।

जागरणको परम्परा: यो रात भजन–कीर्तन, दीप प्रज्वलन र आराधनासहित जागरण बस्ने परम्परा छ। विश्वास गरिन्छ कि देवी लक्ष्मीले जाग्रत भक्तहरुलाई विशेष आशीर्वाद दिनुहुन्छ।

पूजा विधि र परम्परा

– घरको मुख्य ढोका, झ्याल र पूजा कोठामा दीप बालिन्छ।
– लक्ष्मीको प्रतिमा वा चित्रसामु पुष्प, फलफूल, अक्षता, धूप–दियोसहित पूजा गरिन्छ।
– कतिपय स्थानमा परिवारका सदस्यले रातभर गीत–भजन गाउने वा ध्यान गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।
– दशैंभरि प्रयोग गरिएका जमरा र टीका अन्तिम पटक लगाएर विसर्जन गर्ने प्रचलन छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक अर्थ

कोजाग्रत पूर्णिमा धार्मिक मात्र नभई सामाजिक महत्व पनि बोकेको पर्व हो। परिवारजन एकसाथ बसेर पूजाआजा गर्ने, मिलेर दीप प्रज्वलन गर्ने र समाजमा सामूहिक सहकार्यको भावना जगाउने अवसर पनि हो। यस दिन घर सफा गर्ने, सजाउने र उज्यालोले भरिने परम्पराले शुद्धता, सकारात्मकता र नयाँ सुरुवातको प्रतीक दिन्छ।