चिरको उत्थान (चिर स्वाये)

चिरको उत्थान, जसलाई चिर स्वाये पनि भनिन्छ, फागुन महिनामा मनाइने फागु पर्वसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो। फाल्गुण शुक्ल अष्टमीका दिन काठमाडौंको वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा चीर उठाएर औपचारिक रूपमा होलीको सुरुवात गरिन्छ। यो परम्परा विशेषगरी होलीसँग जोडिएको छ, जसलाई नेपालमा फागु पूर्णिमा भनिन्छ। चिर गाड्ने र त्यसको उत्थान गर्ने अभ्यासले नेपाली समाजमा आस्था, परम्परा र सामुदायिक एकतालाई अभिव्यक्त गर्छ।

“चिर” भन्नाले बाँस वा काठको लामो पोललाई जनाउँछ, जसलाई रङ्गीन कपडा र ध्वजाले सजाइन्छ। फागुन शुक्ल अष्टमीका दिन शुभ साइतमा चिर गाडिन्छ। यो कार्यले फागु पर्वको औपचारिक सुरुवात भएको संकेत गर्छ। चिर गाड्ने परम्परा असत्य र अहंकारमाथि सत्य र श्रद्धाको विजयको प्रतीक मानिन्छ।

धार्मिक पृष्ठभूमि र महत्व

चिरको परम्परा भक्त प्रह्लाद र होलिकाको कथासँग सम्बन्धित मानिन्छ। पुराणअनुसार असुर राजा हिरण्यकश्यपुले आफ्ना पुत्र प्रह्लादलाई भगवान् विष्णुको भक्ति त्याग्न दबाब दिएका थिए। तर प्रह्लाद अडिग रहे। अन्ततः होलिका दहन भई प्रह्लाद सुरक्षित रहे। यही घटनालाई प्रतीकात्मक रूपमा सम्झँदै चिर गाड्ने र उत्थान गर्ने परम्परा विकसित भएको विश्वास गरिन्छ।

विशेषतः काठमाडौँको हनुमान धोका दरबार क्षेत्रमा चिर गाड्ने परम्परा ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ चिर गाडिएपछि फागु पर्व सुरु भएको घोषणा गरिन्छ। यस अभ्यासले परम्परागत राज्य व्यवस्था र धार्मिक संस्कारबीचको सम्बन्धलाई पनि देखाउँछ।

चिरको उत्थान गर्ने विधि

फागु पूर्णिमाको दिन वा त्यसको भोलिपल्ट चिरलाई विधिपूर्वक ढालिन्छ। कतिपय स्थानमा चिरलाई दहन गरिन्छ भने कतै नदीमा विसर्जन गर्ने चलन छ। उत्थानको क्रममा पूजा, प्रसाद वितरण र सामूहिक सहभागिता देखिन्छ। यसले समुदायबीच मेलमिलाप र सद्भावलाई बलियो बनाउँछ।

चिरको उत्थान नेपाली धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न अंश हो। फागु पूर्णिमासँग जोडिएको यो परम्पराले सत्यको विजय, समुदायको एकता र परम्पराको निरन्तरताको भाव व्यक्त गर्छ। समय परिवर्तन भए पनि चिर स्वायेले नेपाली समाजमा आफ्नो सांस्कृतिक महत्व आज पनि कायम राखेको छ।