कमैया मुक्ति दिवस

हरेक वर्ष साउन २ गते, नेपालमा कमैया मुक्ति दिवस मनाइन्छ। यो दिनले देशकै एक अत्यन्तै शोषणपूर्ण श्रम प्रथाको अन्त्यको सम्झना गराउँछ। सरकारले साउन २ गते, २०५७ सालमा कमैया प्रथा औपचारिक रूपमा खारेज गरेको थियो। यस घोषणाले हजारौं बन्धनमा रहेका मजदुरहरू स्वतन्त्र भएका थिए।

कमैया प्रथा के थियो?

कमैया प्रथा मुख्यतः पश्चिम नेपालमा प्रचलित श्रम शोषणको एक प्रणाली थियो, जसले विशेष गरी थारू समुदायलाई प्रभावित पार्थ्यो। गरिब परिवारहरू जमिनदारसँग सानो ऋण लिँदा त्यो तिर्न नसकी पुस्तौ–पुस्ता सम्म उनीहरू कठोर श्रममा बाँधिन्थे। उनीहरूका तलब, काम गर्ने समय माथि कुनै अधिकार हुन्नथ्यो।

महिलाहरू र बालबालिकाहरू अझ बढी जोखिममा पर्थे: शारीरिक हिंसा, घरेलु काममा दाससरह व्यवहार र शिक्षा वा स्वास्थ्य सुविधाबाट वञ्चित।

मुक्ति आन्दोलन

१९९० को दशकमा मानवअधिकार संस्था, पूर्व कमैयाहरू र नागरिक समाजको सक्रियताले कमैया मुक्ति आन्दोलन सुरु भयो। यो आन्दोलनले कमैया प्रथाको विरुद्धमा जनचेतना फैलायो र सरकारलाई दबाब दिन थाल्यो।

यसकै फलस्वरूप सरकारले साउन २, २०५७ मा कमैया प्रथालाई गैरकानुनी घोषित गर्‍यो। साथसाथै, कमैयाहरूको ऋण पनि खारेज गरियो।

मुक्ति पछिका चुनौतीहरू

कानुनी रूपमा स्वतन्त्र भए पनि व्यवहारिक जीवनमा तत्काल सुधार आएन। धेरैजसो मुक्त कमैयाहरू भूमिहीन, आश्रयविहीन र रोजगारविहीन अवस्थामा परे। सरकारले पुनःस्थापना र सहयोग गर्ने वाचा गरे पनि धेरै कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा लागू भएनन्।
आज पनि धेरै पूर्व कमैया गरिबी, बेरोजगारी र शिक्षा वा स्वास्थ्य सेवाको अभावमा जीवन बिताइरहेका छन्।