शनि जयन्ती

शनि जयन्ती शनिदेवको जन्मदिन हो। ज्येष्ठ कृष्ण अमावस्याका दिन शनिदेवको जन्म भएको विश्वास गरिन्छ, र यस दिन शनिको व्रत बस्दै पूजा–अर्चना गरिन्छ। हिन्दु धर्मशास्त्रहरूमा शनिदेवलाई कर्मका आधारमा फल दिने ग्रहका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

शनि जयन्तीको उत्पत्ति र पौराणिक कथा

ब्रह्माण्डको रचनापछि ब्रह्माजीले प्राणी सृष्टिको इच्छा राखेर शिवजीसँग अनुमति मागे। अनुमति पाएपछि उनले ८४ लाख प्राणी सृष्टि गरे, तर त्यो समय पृथ्वीमा अँध्यारोमात्र थियो। ब्रह्माले शिवको सल्लाहमा सूर्यको आराधना गरेपछि सूर्यले माघ शुक्ल सप्तमीका दिन पहिलोपटक पृथ्वीमा प्रकाश दिए, जसलाई अचला वा लगला सप्तमीका रूपमा मनाइन्छ।

त्यही सूर्य र उनकी पत्नी सन्ध्या (छायाँ) बाट शनिदेवको जन्म सौराष्ट्र (हालको गुजरात) मा भएको मानिन्छ। सूर्यका नौ छोरामध्ये शनि विशिष्ट स्वभावका थिए—रिसाहा, घमण्डी र महत्वाकांक्षी। उनी आफ्ना भाइहरूको अधिकार क्षेत्र (लोक) माथि पनि शासन गर्ने प्रयास गर्थे। यस व्यवहारप्रति अरू भाइहरूले सूर्यसँग गुनासो गरेपछि शिवजीले शनिलाई सम्झाउने प्रयास गरे। तर शनिले शिवजीलाई नै अवज्ञा गरेपछि युद्ध भयो, जसमा शिवजीले शनिलाई त्रिशूलले मूर्छित बनाए। पछि शनिले क्षमा मागेपछि शिवजीले उनलाई ‘कर्मका अनुसार फल दिने अधिकारी‘ को रूपमा नियुक्त गरे।

शनिको शक्ति र प्रभाव

शिवजीबाट पाएको वरदानले शनिदेव सुदृष्टि (शुभ फल) र कुदृष्टि (दु:खद फल) दिने सामर्थ्यका साथ निर्भीक भएर विचरण गर्न थाले। शनिका कुदृष्टिका कारण सूर्यलाई कुष्ठरोग, गणेशजीको शिर काटिनु, रामचन्द्रलाई वनवास, र राजा बलिको सारा सम्पत्ति र राज्य गुमाउने जस्ता घटनाहरू भएका छन्। तथापि, उनलाई पापनाशक पनि मानिन्छ; “शनि शमयते पापम्” अर्थात् शनि पाप नाश गर्छन्।

शनि जयन्तीको पूजापाठ र व्रत

शनि जयन्तीका दिन भक्तजन शनिको व्रत बस्छन्, पूजा–अर्चना गर्छन् र निम्न मन्त्रको जप गरिन्छ:

“ॐ शन्नो देवीरभिष्ट्य आपो भवन्तु पीयते, शंम्य्योरभि स्रवन्तु नः ।“

यो मन्त्रले शनिको कृपा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। शनिदेवको पूजा गर्दा कालो तिल, नील फूल, कालो कपडा र लोहतामाको विशेष महत्त्व हुन्छ।