गोरखनाथ जयन्ती

गोरखनाथ जयन्ती, जसलाई गोरक्षनाथ जयन्ती पनि भनिन्छ, नेपाल र भारतमा विशेष श्रद्धाका साथ मनाइने पर्व हो। योग, साधना, तपस्या र अध्यात्मका प्रतीक मानिने गोरखनाथलाई भगवान् शिवका अवतारको पनि मानिन्छ। यो दिन वैशाख शुक्ल पक्षको पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ ।

गोरखनाथ को हुन्?

गोरखनाथ, नाथ सम्प्रदायका प्रसिद्ध योगी हुन्। उनी मत्स्येन्द्रनाथका शिष्य थिए। गोरखनाथले नाथ सम्प्रदायको दर्शनलाई व्यावहारिक जीवनसँग जोड्दै आसन, प्राणायाम, षट्कर्म, मुद्रा, नाग अनुसन्धान र कुण्डलिनी साधना जस्ता योग अभ्यासहरूलाई विस्तार गरे।

जन्मकथा

गोरखनाथको जन्म कथासमेत अद्भुत छ। जनविश्वास अनुसार, १२ औँ शताब्दीमा मत्स्येन्द्रनाथ आफ्ना शिष्यहरूसँग भिक्षाटन गर्दै एक गाउँ पुगे। त्यहाँ उनले सन्तानको अभावले दुःखी एक महिलालाई शिव आराधनाबाट प्राप्त बुटी दिए। तर महिलाले त्यो बुटी गोबरको थुप्रोमा लुकाएर राखिन् र बिर्सिइन्।

१२ वर्षपछि मत्स्येन्द्रनाथ सोही ठाउँ पुगे र ती महिलासँग संवाद गर्दा सबै कथा थाहा पाए। जब उनले गोबरको थुप्रोमा मन्त्रित जल छर्के, त्यहाँबाट १२ वर्षको एक बालक प्रकट भए—तिनै बालक पछिको गोरखनाथ हुन् भन्ने मान्यता रहेको छ।

त्यसैले, गोबर (गोर) बाट उत्पत्ति भएकाले र जल शुद्धीकरणको कार्यमा विशेष योगदान दिएका कारण उनलाई ‘गोरक्षनाथ’ वा ‘गोरखनाथ’ भनियो।

नेपाल र भारतमा गोरखनाथको प्रभाव

गोरखनाथले केवल योग र साधनाको माध्यमबाट आध्यात्मिक मार्ग देखाएका मात्र होइनन्, उनले विभिन्न स्थानहरूमा यात्रा गर्दै नाथ सम्प्रदाय र योग शिक्षाको व्यापक प्रचार-प्रसार गरे। नेपालको गोरखा जिल्लामा अवस्थित गोरखनाथ गुफा उनी ध्यानमा लीन हुने प्रमुख स्थल मानिन्छ। यही स्थानको नामबाट पछि “गोरखा” जिल्लाको नामकरण गरिएको हो।

त्यस्तै, भारतको उत्तर प्रदेशस्थित गोरखपुर क्षेत्र पनि गोरखनाथसँग जोडिएको छ। त्यहाँ उनले योगको शिक्षालाई जनस्तरसम्म पुर्‍याए र उक्त क्षेत्र योग साधनाको केन्द्र बन्न पुग्यो। यसरी, गोरखनाथको जीवनले नेपाल र भारत दुवैमा गहिरो सांस्कृतिक र आध्यात्मिक प्रभाव छोडेको छ।

यस दिन भक्तजनले गोरखनाथका गुफा, मठ र आश्रमहरूमा गई पूजाआजा गर्छन्। योग अभ्यास, ध्यान, भजन तथा साधना कार्यक्रममा सहभागी भएर उनले देखाएको मार्गको अनुसरण गरिन्छ।